Irak 6. dönem Parlamento seçimleri yaklaşırken, belirleyici taraflarından biri olarak görülen Sadr, boykot ediyor. Seçimlere katılan parti ve ittifaklar ise propaganda çalışmalarına başladı.

Irak seçimleri, ülkenin çok uluslu ve çok etnikli yapısını doğrudan yansıtan karmaşık bir süreçtir. Ülkede başlıca üç büyük grup olan Kürtler, Şiiler ve Sünniler hem nüfus dağılımı hem de siyasi temsil açısından belirleyici rol oynuyor. Bu çok katmanlı etnik ve mezhepsel yapı, seçim sisteminde kotalar ve koalisyonlar aracılığıyla temsil edilmeye çalışılırken, aynı zamanda siyasi gerilimlere ve ittifakların sürekli değişimine zemin hazırlıyor. 11 Kasım’da yapılması beklenen seçimler için propaganda süreci, 3 Ekim’de başlamıştı. Siyasi partiler, Irak Bağımsız Yüksek Seçim Komisyonu’nun denetiminde yapılacak seçimler için vaatlerini, dijital medya ağları ve sokaklara astıkları pankartlar aracılığıyla sıralamaya başladı.

21 MİLYON 404 BİN SEÇMEN

Irak genelindeki 709 seçim merkezinde, 4 bin 501 sandık kurulacak ve 21 milyon 404 bin kişi oy kullanabilecek. 75 bağımsız aday, 31 ittifak ve 38 partinin katılacağı seçimlerde, 329 sandalye için 2 bin 248’si kadın, 5 bin 520’si erkek toplamda 7 bin 768 aday yarışıyor.

TEMSİL GARANTİSİ İÇİN KOTALAR

Sandalyelerin yüzde 20’si kadınlar, yüzde 75’i ise erkeklere ayrılmış durumda. Irak’ta azınlıkların temsilinin garanti altına alınması amacıyla mezhepsel ve etnik dengelerin korunması için bölgesel kotalar uygulanıyor. Irak Parlamentosu’nda 9 sandalye bileşen kotalarına ayrıldı. Hristiyanlar için 5 ve Şebek, Êzidî, Feyli Kürtleri ve Sabiî mezhebinin her biri için ise birer sandalye ayrıldı.

SEÇİM SİSTEMİ KÜRTLERİN ALEYHİNE

2025 Irak Parlamento seçimleri, 4 Sayılı ve 2023 tarihli yasasına dayanmakta olup, bu yasa 2017 yılında kabul edilen 12 Sayılı Yasa’nın Temsilciler Meclisi ve İl Genel Meclisi seçimleriyle ilgili özel hükümlerini temel almaktadır. Böylece seçim sürecinin hukuki temeli bu iki yasa çerçevesinde şekillenmiş ve resmi olarak 27 Mart 2023'te düzenlenmiştir. Bununla birlikte 2014 seçimlerinde uygulanan Sant Ligo yöntemine geri dönüldü. Irak Seçim Yasası’nda siyasi temsil oranı ve Sant Ligo yöntemi konusunda bazı düzenlemeler yapılmış olsa da, bu durum özellikle tartışmalı bölgelerde, yani 140. Madde kapsamına giren Musul, Kerkûk ve Diyala gibi kentlerdeki Kürt oylarını olumsuz etkiliyor. Yeniden düzenlenen Sant Ligo sistemi, aynı zamanda Kürtlerin oylarında ciddi kayıplara neden oluyor.

Sant Ligo sistemi, seçimlerde partilere sandalye dağılımını belirlemek için kullanılan bir oransal temsil sistemidir. Bu sistemde partilerin aldığı oylar sırasıyla 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13 gibi tek sayılara bölünerek sandalye sayısı belirlenir. Ancak Irak’ta bu oran 1.7’ye çıkarılmıştır. Bu artış, küçük partilerin etkisini büyük ölçüde azaltmaktadır. Çünkü oylar 1.7 gibi yüksek bir sayıya bölündüğünde, küçük partilerin oyları etkisizleşmekte ve yalnızca büyük partiler sandalye kazanabilmektedir. Özellikle parçalı şekilde seçimlere giren Kürt partilerinin aldığı oylar 1.7 oranını geçemediği için bu oylar boşa gitmektedir. Bu durum, Kürt oylarının parlamentoda temsil edilmesini engellemektedir. Sonuç olarak, yüksek oy oranına sahip partiler daha fazla sandalye kazanırken; küçük ve yerel partiler, yeterli oy alsalar dahi çoğunluğu sağlayamadıkları için temsil şansı elde edememektedir.

Şİİ VE SÜNNİ BLOKLARIN LEHİNE

Dolayısıyla 1.7 oranıyla yapılan seçimlerde, parçalı katılan Kürt partilerinin parlamenter çıkarma olasılığı büyük ölçüde azalmaktadır. Bu sistemde her bir parlamenter sandalye için yaklaşık 100 bin oyun boşa gitmesi, Kürtler için büyük bir riski beraberinde getirmektedir. Kürtler, Irak Parlamentosu seçimlerine parçalı katıldıklarında Şii ve Sünni kesimler bu durumdan fayda sağlamakta ve daha fazla sandalye elde etmektedir. Bu da Kürtlerin Bağdat’taki temsilini ve tartışmalı bölgelerin geleceğini olumsuz etkilemektedir.

SEÇİMLERE KATILACAK KÜRT PARTİLERİ

* Kürdistan Demokrat Partisi (KDP): Mesûd Barzanî’nin Genel Başkanlığını yaptığı, Hewlêr ve Duhok’ta güçlü konumda olan KDP, Federe Kürdistan’da en güçlü siyasi ve ekonomik yapıya sahip Kürt partilerinden biri olarak biliniyor; Türk devleti ve bazı Körfez ülkeleriyle yakın ilişkileri var. KDP, toplumun neredeyse tüm kesimlerinin hizmet yetersizliği ve kötü yönetim eleştirilerine rağmen sandalye sayısını korumayı amaçlıyor.

* Kürdistan Yurtseverler Birliği (YNK): Bafil Celal Talabani’nin liderliğini yaptığı YNK, Silêmanî, Kerkûk ve Helebce bölgelerinde güçlüdür. Partinin eski lideri Mam Celal Talabani’nin vefatı sonrası parti içinde birçok sorun gündeme gelse de, partinin politikaları ve güvenlik gücü korunabildi. Irak’taki diğer siyasi partilerle kurulan ilişkiler de yine Bafil Celal Talabani döneminde korundu.

* Yeni Nesil Hareketi (Tevgera Nifşê Nû): Şasuwar Abdulvahid liderliğindeki Yeni Nesil Hareketi, bölgedeki iki büyük partiye muhalif bir çizgi izlemektedir. Seçmenlerinin çoğunu şehirlerde yaşayanların oluşturduğu partinin kırsaldan aldığı destek oldukça zayıf.

* Halk Cephesi (Eniya Gel): Lahor Şêx Cengî’nin liderliğindeki bu parti, YNK’den ayrılarak kuruldu. Seçmen kitlesi dağınık olan parti, Federe Kürdistan’daki son seçimlerde iki sandalye kazanmıştı. Lahor Şêx Cengî’nin 22 Ağustos’ta tutuklanmasının partinin geleceği üzerinde doğrudan bir etki yaratacağı öngörülüyor.

* Tutum Cephesi (Eniya Helwêst): Elî Mihemed Salih’in başkanlığını yaptığı parti, Irak ve Federe Kürdistan’ın eski parlamenterleri ve aktivistlerden oluşmaktadır. Parti son Federe Kürdistan seçimlerinde dört sandalye kazandı, ancak adaylardan biri daha sonra partiden ayrıldı.

* Kürdistan İslami Birlik (Yekgirtûya Îslamî): Selaheddîn Bahadîn’in başkanlığını yaptığı ve siyasi parti olarak faaliyet yürüten Kürdistan İslami Birlik’in en çok oy aldığı kentler, Duhok ve Helebce’dir.

* Adalet Topluluğu (Komeleya Dadgerî): İslami bir siyasi parti olarak yönetilen Komeleya Dadgerî’nin başkanlığını Ali Bapir yürütüyor. Destekçileri Federe Kürdistan’ın tüm bölgelerine yayılmış durumda. 

Federe Kürdistan dışındaki Kürt bölgelerinde de birçok siyasi parti bulunmaktadır. Bu partiler, seçimlerde Kürt adayları desteklemektedir. Bunların çoğunluğu Gulale, Xurmatû, Maxmûr, Şengal ve Mûsil’dadır. 

ÖNE ÇIKAN Şİİ PARTİLER

* Koordinasyon Çerçevesi: Irak Parlementosu’ndaki en büyük Şii blok Koordinasyon Çerçevesi olarak öne çıkıyor. Parlamento’nun aynı zamanda en büyük grubu olan Koordinasyon Çerçevesi’nde 8 büyük ittifak yer alıyor. Parlamento’daki 329 sandalyenin 140’ına sahip. Koordinasyon Çerçevesi, seçimlere birkaç farklı listeyle katılacaklarını açıklamıştı.

* İmar ve Kalkınma İttifakı: Mevcut Irak Başbakanı Muhammed Şiya Sudani’nin öncülük ettiği ‘İmar ve Kalkınma İttifakı’nda, kendi partisi olan Fırateyn Akımı, Ulusal Sözleşme İttifakı (Haşdi Şabi Başkanı Falih Feyyad), Vataniyye Koalisyonu (Eski Başbakan Ayad Allavi), Yaratıcılık İttifakı (Kerbela Valisi Nusayif Hatibi), Sümer Diyarı Topluluğu (Çalışma Bakanı Ahmed Esedi), Nesiller Topluluğu ve Ulusal Çözümler İttifakı grupları yer alıyor.

* Yasa Devleti Koalisyonu: Nuri Maliki’nin başkanlık ettiği Koalisyon, Irak’taki Şii kanatlardan biridir. 11 siyasi hareketten oluşan Koalisyon’un temel hedeflerinden biri de Nuri Maliki’nin başbakanlık görevine seçilmesidir.

* Ulusal Devlet Güçleri İttifakı: Zafer İttifakı ile Ammar el-Hekim liderliğindeki Ulusal Hikmet Hareketi’nden oluşurdu. Ancak Irak eski Başbakanı Haydar el-Abadi liderliğindeki Zafer İttifakı, seçimlerdeki yolsuzlukları gerekçe göstererek, parlamento seçimlerine katılmayacaklarını, bunun yerine ‘Ulusal Devlet Güçleri İttifakı’ listesinde nitelikli ve yetkin buldukları adayların destekleneceğini açıklamıştı.

* Bedir Listesi: Hadi el-Amiri'nin liderliğindeki bu liste, İran destekli milislerden oluşan Bedir Tugayı'nın siyasi kanadıdır. Grup, silahlı gruplarla olan bağlantısı nedeniyle eleştirilerin odağında.

* Sadikun Listesi: İran etkisindeki Şii hareketlerden biri olan Sadikun Hareketi’nin liderliğini Esayip Ehli El Hak Hareketi lideri Qeys El Xezeli yapmaktadır. Listede bazı aşiret bileşenleri ve farklı bölgelerden bağımsız adaylar da yer alıyor.

* İbşir Ya Iraq İttifakı (Irak İçin Müjde): Humam Hemudi liderliğindeki Irak İçin Müjde İttifakı, bazı Şii partiler tarafından kuruldu. İttifak, ‘Yüksek İslam Konseyi’nin siyasi mirasından güç alıyor. Güçlü bir örgütlü kitlesi olmayan ittifakın, bazı bölgelerde küçük destekçileri var. Bu ittifak başbakan adayını, siyasi bir figür olan Abdülhüseyin Abtan olarak açıkladı

* Sadr Hareketi: Mukteda es-Sadr liderliğini yaptığı Sadr Hareketi’ne seçimleri boykot çağrısı yaptı. Sadr’ın seçim boykotu Şii camiasında büyük bir boşluk olarak değerlendiriliyor. Örgütlü bir güç ve geniş bir destek ağına sahip Sadr’ın seçim boykotunun siyasi bir hamle olabileceği tartışmaları yürütülüyor.

SEÇİMLERE GİRECEK SÜNNİ İTTİFAKLAR

* Egemenlik İttifakı (Siyade): Başkanlığını Hamis Hançer’in yürüttüğü ve 2021 seçimlerinden sonra en büyük Sünni ittifak olarak değerlendirilen Egemenlik İttifakı (Siyade), eski Parlamento Başkanı Muhammed el-Halbusi’nin ittifaktan ayrılmasının ardından büyük güç kaybına uğradı. Sünni cephenin kritik isimlerinden ve aynı zamanda Takkaddum Partisi lideri olan Muhammed el-Halbusi, farklı listelere destek vererek siyaset arenasındaki etkisini sürdürmeyi amaçlıyor. Sünni güçlerin oyları Anbar, Selahaddin, Ninova, Diyala’nın bir bölümü, Bağdat ve Kerkûk vilayetlerinde yoğunlaşıyor.

* Azim İttifakı: Musena Semerai liderliğindeki Azim İttifakı, bazı küçük partilerden oluşuyor. Hamis Hançer ve Muhammed el-Halbusi arasındaki çatışmaların ardından alternatif bir oluşum olarak ortaya çıktı.

* Hasm İttifakı: Sabit Abbasi liderliğindeki Hasm İttifakı çatısı altında 5 siyasi parti bulunuyor. Seçimlerde yerel isimlere destek veren ittifakın siyasi etkisi oldukça sınırlı.

BLOKLAR DIŞINDAKİ SİVİL HAREKETLER

* Bedil İttifakı: Adnan Zurfi’nin başkanlık ettiği ittifak, bazı sivil güçleri kapsıyor. Sivil bir devlet talebi ve yolsuzluğa karşı duruşuyla öne çıkıyor.

* Sivil Demokratik İttifak: Ali Rafi’nin başkanlık ettiği ittifakta, bazı sivil hareketleri ve işçi sendikaları yer alıyor. Özgürlükçü, adalet ve insan haklarına vurgu yapıyor. İttifakın gücü daha çok büyük şehirlerde ve akademik çevrelerde öne çıkıyor.

SEÇİMLERDEKİ BÖLGESEL ETKİLER

Irak’taki seçimlerde komşu devletler Türkiye ve İran’ın büyük bir etkisi var. İran, Irak’taki Şii milisler ve siyasi partiler üzerinde güçlü bir nüfuza sahip. Özellikle Haşdi Şabi ve Şii siyasi gruplar aracılığıyla doğrudan etkide bulunuyor. İran bununla Irak’ta İran yanlısı bir hükümetin kurulması, ABD’nin bölgedeki etkisinin kırılması, ayrıca İran’ın Sünni Arap ülkelerine karşı stratejik derinlik kazanmasını amaçlıyor. Türkiye ise KDP iş birliğiyle Federe Kürdistan ve Irak üzerindeki nüfuzunu artırmayı hedefliyor. Türkmenler ve Sünni Araplar üzerinde etkiye sahip olmak isteyen Türkiye’nin Sünni güçlerle ekonomi çıkar da sağlayan önemli ilişkileri var.